Zgrada koja je menjala istoriju: Oficirski dom u Nišu – od „Kafane Bulevar“ do ratne skupštine i Niške deklaracije

Oficirski dom u Nišu nije samo jedno od najlepših gradskih zdanja – to je mesto na kome su, u najtežim trenucima Prvog svetskog rata, donošene odluke koje su obeležile političku i državotvornu istoriju Srbije. Upravo u ovoj zgradi Narodna skupština Srbije ozvaničila je Nišku deklaraciju, 7. decembra 1914. godine, dok je Jugoslovenski odbor 6. maja 1915. usvojio Nišku rezoluciju, dokumente koji su u tom vremenu postavili temelje ideji budućeg ujedinjenja i zajedničke države.

Zbog svoje istorijske vrednosti, Oficirski dom je već 1970. godine rešenjem Zavoda za zaštitu spomenika kulture u Nišu stavljen pod zakonsku zaštitu, a potom je 1979. godine odlukom Skupštine Srbije proglašen nepokretnim kulturnim dobrom od velikog značaja za Republiku Srbiju.

Od kafane do doma vojnih starešina

Zgrada je podignuta 1890. godine, svega deset godina nakon oslobođenja Niša od Turaka, prvobitno kao Kafana „Bulevar“, prema projektu arhitekte Ivana Kozlića. Izgradnju je finansirao njen vlasnik, poznati niški kafedžija Milan Radosavljević Raponja.

U godinama kada je Niš ubrzano dobijao obrise modernog grada, kafana je bila mnogo više od ugostiteljskog objekta: u njoj su nastupala putujuća pozorišta, pevačka društva i vojni orkestri, a programi su privlačili i goste i kulturnu scenu tog vremena.

Sve se menja 1903. godine, kada objekat otkupljuje Komanda grada i pretvara ga u oficirski dom – dom vojnih starešina, oficira i podoficira. U toj ulozi zgrada funkcioniše sve do 1941. godine.

Ratna prestonica i skupštinska zasedanja

Najznačajnije poglavlje istorije Oficirskog doma vezano je za period kada je Niš bio ratna prestonica Srbije. U vremenu od 27. jula do 16. oktobra 1915. u ovoj zgradi održavana su ratna zasedanja Narodne skupštine Srbije, u okviru kojih je ozvaničena Niška deklaracija – politička platforma sa ciljem oslobođenja i ujedinjenja južnoslovenskih naroda i stvaranja zajedničke države Srba, Hrvata i Slovenaca.

Deklaracija je ujedno sadržala i jasan otpor prema Londonskom ugovoru, kojim je Italiji obećan deo Jadranske obale, što je u tadašnjim okolnostima imalo snažan politički i međunarodni odjek.

Kulturni život i filmski susreti

U decenijama nakon rata, zgrada je dobijala različite namene: u njoj se ponovo otvarala kafana, okupljali su se umetnici, a mesto je postalo prepoznatljivo i po filmskoj atmosferi – glumci i gosti Filmskih susreta rado su svraćali upravo ovde.

Od početka 1970-ih pa sve do skoro, u Oficirskom domu bio je smešten Dom mladih, a više od 25 godina leti je zgrada bila i festivalski centar Niških filmskih susreta. Nakon gašenja omladinske ustanove kojoj je objekat dat na korišćenje posle 1999. godine, zgrada je ostala napuštena i bez stalnog održavanja.

Spomen-ploče kao podsetnik

Događaji iz 1914. i 1915. godine obeleženi su spomen-pločama koje su otkrivene 6. maja 1986. godine, a koje je izradio beogradski vajar Ljubiša Mačić. One danas svedoče o ulozi Niša kao ratne prestonice i o političkim mitinzima i rezolucijama tog vremena.

Oficirski dom tako ostaje simbol Niša: zgrada koja je počela kao kafana, postala vojni dom, bila svedok najvažnijih skupštinskih odluka u ratu, a zatim i centar kulture, mladih i filma — slojevito mesto u kome se prepliću istorija i identitet grada.

Milena Terzić, novinar Niš TV